องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านโพธิ์

โบราณสถานปราสาทพนมวัน ตั้งอยู่ที่บ้านมะค่า หมู่ที่ 6 ตำบลบ้านโพธิ์ อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมาเป็นโบราณสถานศิลปะเขมรที่สร้างขึ้นหลายสมัย ตั้งแต่ พุทธศตวรรษที่ 15 – 17 ประกอบด้วยอาคารต่าง ๆ ดังนี้

ปราสาทประธาน

ก่อด้วยหินทราย ศิลาแลงและอิฐ หันไป ทิศตะวันออก มีขนาด 12 x 32 เมตร เรือนธาตุบริเวณห้องครรภคฤหะมีมุขและประตูทางเข้าทั้งสี่ด้าน มุขทางเข้าด้านทิศตะวันออกต่อเนื่องกับฉนวน (อันตราละ) ที่เชื่อมต่อกับมณฑปที่อยู่ด้านหน้า ผนังปราสาทมีช่องหน้าต่างจริงและหน้าต่างปลอมประดับด้วยลูกมะหวดหินทรายช่องละ 5 แห่ง เหนือเรือนธาตุขึ้นไปเป็นส่วนยอดหรือชั้นหลังคา ซึ่งชั้นหลังคาของปราสาทประธานพังทลายลงมา ในขณะที่มณฑปและมุขกระสันมีชั้นหลังคาที่อยู่ในสภาพดี งานแกะสลักลวดลายประดับ ได้แก่ ทับหลัง หน้าบัน เสมาพังทลายลงหมดเหลือเฉพาะที่ทับหลังกรอบประตูทิศเหนือเป็นรูปบุคคลอยู่ภายในซุ้มเหนือหน้ากาล กำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ 16 ในศิลปะแบบปาปวนและทับหลังทิศใต้ซึ่งเหลือเพียงชิ้นส่วนขนาดเล็ก หินหน้าบันพังทลายลงทั้งหมด เสาประดับกรอบประตูและเสาติดผนังยังมีอยู่ที่ประตูมุขทิศเหนือและทิศใต้แต่เป็นงานสลักที่ยังไม่แล้วเสร็จ ที่เสาหลืบประตูภายในปราสาทประธานและบริเวณภายนอก ปรากฏจารึกจำนวนหลายหลัก จารึกด้วยอักษรขอมภาษาเขมรและสันสกฤต มีอายุระหว่างพุทธศตวรรษที่ 15 – 17 กล่าวถึงกษัตริย์แห่งราชอาณาจักรเขมรพระองค์ต่าง ๆ และบุคคลสำคัญซึ่งมีบทบาทในด้านต่าง ๆ ต่อศาสนสถานตามพระบรมราชโองการจากการบูรณปราสาทประธานพบการบรรจุแผ่นทองคำ รูปใบไม้ รูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส หินมีค่าไว้ใต้วงกบประตูและที่มุมทั้ง 4 ภายในอาคาร

ปรางค์น้อย

ตั้งอยู่ที่ทิศตะวันตกเฉียงใต้ของปราสาทประธาน มีแผนผังรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสออกมุม ขนาด 9 x 9 เมตร มีประตูทางเข้าด้านเดียว ทางทิศตะวันออกก่อด้วยหินทรายและอิฐอยู่บนฐานศิลาแลง ห้องภายในปรางค์เป็นพื้นที่ว่าง ด้านหลังห้องมีแท่นยกสูงชิดผนังด้านทิศตะวันตกใช้ประดิษฐานพระพุทธบาทจำลองวางตะแคงหันฝ่าพระบาทออกมาด้านหน้า
จากการบูรณะปราสาทหลังนี้พบการบรรจุสิ่งของมีค่า ได้แก่ แผ่นทองคำรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส รูปใบไม้อยู่ใต้กรอบประตูทั้ง 4 ด้าน

ปราสาทอิฐ

ภายในบริเวณลานรอบปราสาทประธาน มีซากปราสาทก่อด้วยอิฐ ตั้งอยู่จำนวน 7-8 หลัง อาคารอิฐทั้งหมดปัจจุบันเหลือเฉพาะฐาน บางหลังยังคงมีกรอบประตูทางเข้าหลงเหลืออยู่ กลุ่มปราสาทอิฐนี้สร้างขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ 15
อาคารทั้งหมดที่กล่าวมาล้อมรอบด้วยระเบียงคด ขนาด 5 x 50 เมตร ก่อสร้างด้วยหินทราย ศิลาแลงและอิฐ ที่กึ่งกลางของระเบียงคดแต่ละด้านมีซุ้มประตู (โคปุระ) เป็นทางเข้าสู่โบราณสถาน

แนวทางเดิน

จากการขุดค้น พบว่าด้านหน้าปราสาททางทิศตะวันออกเดิมมีแนวทางเดินยาวต่อออกไปโดยใช้อิฐและศิลาแลงวางเรียงเป็นพื้นและทำหลังคาคลุมด้วยโครงสร้างไม้มุงกระเบื้อง
อาคารอิฐด้านทิศใต้ เป็นซากอาคารอิฐทรงสี่เหลี่ยมฐานก่อด้วยศิลาแลงล้อมรอบด้วยแนวอิฐหัก ขนาด 23 x 23 เมตร มีทางเข้าด้านทิศตะวันออก ฐานศิลาแลงเป็นฐานสี่เหลี่ยมออก มุมขนาด 19.50 x 19.50 เมตร มีมุขอื่นยื่นออกมาทั้งสี่ ด้าน ภายในฐาน ศิลาแลงเป็นอาคารอิฐขนาด13 x13เมตร สูงประมาณ 1.20 – 2.00 เมตร มีผังรูปสี่เหลี่ยมออกมุม มุขยื่นออกทั้งสี่ด้าน สภาพของอิฐอยู่ในสภาพชำรุด มีบางส่วนถูก รื้อออก เช่น ด้านทิศตะวันออก ทิศเหนือ

เนินอรพิม

ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของปราสาทประธานใกล้กับสระเพลง เป็นอาคารก่อด้วยศิลาแลงรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาด 29 x 41 เมตรสูง1.60เมตร ภายในไม่พบสิ่งก่อสร้าง ฐานอาคารมีมุขยื่นออกมาทางทิศเหนือและทิศตะวันออก จากการขุดแต่งพบหน้าบัน 12 ชิ้นจากลวดลายที่ปรากฏบนหน้าบันกำหนดอายุของอาคารหลังนี้ประมาณกลางพุทธศตวรรษที่ 15 ถึงกลางพุทธศตวรรษที่ 16
จากการสำรวจ ขุดค้น ขุดแต่งและบูรณะปราสาทพนมวันนี้ ได้พบโบราณวัตถุจำนวนมาก ได้แก่ ทับหลัง หน้าบัน เสาประดับ กรอบประตู ประติมากรรมรูป พระพรหม เทวสตรี พระพุทธรูป ศิลาจารึก ภาชนะดินเผา เป็นต้น


ลำดับสมัยทางวัฒนธรรม

การดำเนินงานทางโบราณคดี พบว่าบริเวณพื้นที่ปราสาทพนมวัน มีหลักฐานการอยู่อาศัยของมนุษย์ในอดีตหลายช่วงสมัย ดังนี้

สมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย

1. สมัยสำริด (อายุประมาณ 2,500-3,000 ปีมาแล้ว) พบหลักฐานการฝังศพมนุษย์แบบนอนหงายเหยียดยาวและมีการอุทิศสิ่งของให้กับผู้ตาย ได้แก่ ภาชนะดินเผาปากผายออกชุบน้ำดินสีแดงและลายเขียนสี บางศพมีเครื่องประดับ เช่น กำไลหินและกำไลเปลือกหอย

2. สมัยเหล็ก (อายุประมาณ 1,500-2,500 ปีมาแล้ว) พบหลักฐานการฝังศพมนุษย์แบบนอนหงายเหยียดยาวและมีการอุทิศสิ่งของ ได้แก่ ภาชนะแบบพิมายดำ เครื่องมือเหล็กและขวานเหล็กให้กับผู้ตาย ส่วนศพเด็กบรรจุศพลงในภาชนะดินเผาแบบพิมายดำก้นกลม และมีถ้วยวางเป็นกลุ่มโดยรอบ พบเครื่องประดับ ได้แก่ ลูกปัดแก้วและแหวนสำริดร่วมกับศพ

สมัยประวัติศาสตร์อิทธิพลวัฒนธรรมเขมร

ในสมัยประวัติศาสตร์ได้มีการใช้พื้นที่สร้าง ศาสนสถานตามแบบอิทธิพลวัฒนธรรมเขมรขึ้นโดยการสร้างอาคารบนพื้นที่ที่เคยเป็นแหล่งฝังศพมาก่อน

1. สมัยพุทธศตวรรษที่ 15  มีการสร้างปราสาทอิฐจำนวน 7-8 หลัง และโบราณสถานเนินอรพิมขึ้น
2. สมัยพุทธศตวรรษที่ 16-17  ในระยะนี้ได้มีการสร้างอาคารด้วยหินทรายเป็นวัสดุหลัก ได้แก่ ปราสาทประธาน ปรางค์น้อย ระเบียงคด
3. สมัยพุทธศตวรรษที่ 18-19 ในระยะนี้หลักฐานที่สำคัญ ได้แก่ กลุ่มพระพุทธรูปปางประทานอภัยอิทธิพลศิลปะและเขมรแบบบายนและหลังบายนซึ่งส่วนใหญ่ได้ถูกแก้ไขดัดแปลงในสมัยอยุธยา

สมัยอยุธยา
ในสมัยอยุธยา ปราสาทพนมวันยังคงเป็นศูนย์กลางความเชื่อ ความศรัทธาของชุมชนท้องถิ่นมีการประดิษฐานพระพุทธรูป รอยพระบาทขึ้น เป็นที่เคารพบูชาของผู้คนสืบเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน

ปราสาทพนมวันได้รับการขึ้นทะเบียนและกำหนดขอบเขตเป็นโบราณสถานของชาติ ประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 53 ตอนที่ 34 หน้า1526-1535 ลงวันที่ 27 กันยายน 2479 และเล่มที่ 115 ตอนพิเศษ 83 หน้า 7–8 ลงวันที่ 21 กันยายน 2541 มีเนื้อที่ 20.6 ไร่ 52 ตารางวา